Բնության ուսումնասիրման մեթոդները․ դիտում, փորձ, չափում

Մարդկության զարգացման պատմությունը ցույց է տալիս, որ դարեր շարունակ մարդը ձգտել է ճանաչել բնությունը, առավել խոր գիտելիքներ ձեռք բերել բնության մարմինների և երևույթների մասին:Կենդանի և անկենդան բնությունը կարելի է ուսումնասիրել տարբեր ե­ղանակներով կամ, ինչպես ընդունված է ասել, տարբեր մեթոդներով, որոն­ցից են դիտումը, փորձը և չափումները:
Դիտումների միջոցով մենք մեր զգայարանների շնորհիվ բնական պայմաններում ծանոթանում ենք տարբեր երևույթների, պարզում տարբեր մարմինների հատկությունները: Դիտումները մեզ թույլ են տալիս որոշակի նախնական պատկերացումներ կազմել այս կամ այն երևույթի մասին, նկատել որոշ օրինաչափություններ։
Բնության երևույթներն ուսումնասիրում են գիտնականները: Սակայն մի շարք երևույթներ կարող եք ուսումնասիրել նաև դուք՝ կատարելով պար­զագույն դիտումներ: Դիտման միջոցով կարող եք պարզել, որ մարմինները տաքանալիս ընդարձակվում են, որ տարբեր նյութեր տարբեր չափով են ջերմություն հաղորդում, որ բույսերն առանց ջրի չորանում են, որ գետերը սովորաբար վարարում են գարնանը և այլն:
Բնության մասին ավելի խոր գիտելիքներ կարելի է ձեռք բերել փորձե­րի միջոցով: Փորձի ընթացքում հետազոտողը ոչ միայն պարզապես դիտում է ուսումնասիրվող երևույթը, այլև կարողանում է միջամտել տեղի ունեցող փոփոխություններին, կառավարել դրանք: Առավել հավաստի տեղեկու­թյուններ ստանալու համար փորձերը կրկնվում են մի քանի անգամ:
Օրինակ՝ եթե դուք ցանկանում եք պարզել, թե որ ջերմաստիճանում է եռում ջուրը, ուսուցչի օգնությամբ կարող եք կա­տարել հետևյալ փորձը: Անոթի մեջ լցրեք ջուր և սկսեք տաքացնել: Փորձի ընթացքում հետևեք ջրի մեջ իջեցված ջերմաչափի ցուցմունքին։
Երբ ջուրը սկսի եռալ, գրանցեք ջերմաչա­փի ցուցմունքը: Դա կլինի ջրի եռման ջերմաստիճանը: Ձեր մեջ կարող է հարց առաջանալ՝ իսկ գուցե ավելի փոքր քանակությամբ ջուրն ա­վելի ցա՞ծր ջերմաստիճանում է եռում: Ձեր այդ ենթադրությունը դարձյալ կարող եք ստուգել փորձով: Կպարզվի, որ ջրի եռման ջերմաստիճանը կախված չէ ջրի քանակից: Ինչ քանա­կությամբ ջուր էլ վերցնեք, կեռա միևնույն ջերմ­աստիճանում:
Փորձերի միջոցով ուսումնասիրում են ոչ միայն անկենդան, այլև՝ կեն­դանի մարմինների հատկությունները: Օրինակ՝ փորձերով կարելի է պար­զել որոշ նյութերի օգտակար ազդեցությունը բույսերի աճի վրա կամ ստու­գել սննդում թունավոր նյութերի առկայությունը և դրանց վնասակար ազ­դեցությունը մարդու առողջության վրա:
Դիտումները և փորձերը լրացվում են չափումներով և քանակական հաշ­վարկներով: Ոչ մի լուրջ հետազոտություն չի իրականացվում առանց չա­փումների: Դուք արդեն ծանոթ եք, թե ինչպես են չափում հեռավորությունը, մարմնի զանգվածը, ժամանակը: Չափման շնորհիվ որոշվում է չափ­վող մեծության թվային արժեքը՝ համապատասխան միավորով արտա­հայտված, օրինակ՝ երկարությունը՝ մետրերով, ժամանակը՝ վայրկյաննե­րով, զանգվածը՝ կիլոգրամներով և այլն:

Հարցեր և առաջադրանքներ

  1. Որո՞նք են բնության ուսումնասիրման եղանակները: Դիտում, Փորձ, Չափում։
  2. Ի՞նչ է դիտումը, բերեք օրինակներ: Օրինակ՛ Հետազոտողը դիտում է եղանակի փոփոխությունը նա չի կարող ազդել դրա վրա դա կոչվում է դիտում։
  3. Ինչո՞վ է փորձը տարբերվում դիտումից: Դիտարկման ժամանակ հետազոտողը հետևում է երևույթներին, իսկ փորձի ժամանակ հետազոտողը միջամտում է։
  4. Նկարագրեք որևէ փորձ։ Եթե վառած մոմը վրայից փակել բաժակով կամ անոթով 5-10 վարկյանում մոմը կհանգի որովհետև բաժակի կամ անոթի մեջ օդը պրծնում է և մոմը չի կարող վառվել։
  5. Թվարկեք երկարության, ժամանակի, զանգվածի չափման միավորները:

  • Երկարություն-միլիմետր, սանտիմենտր, մետր, կիլոմետր:
  • Ժամանակ-միլիվարկյան, վարկյան, րոպե, ժամ, օր, շաբաթ, ամիս, տարի, դար։

    Առաջին օրը դպրոցում: Վիլյամ Սարոյան

    Երկրորդ մաս

    Առաջին դասարանի ուսուցչուհի միսս Բիննին բոլորովին չարացած պառավ մի լեդի էր: Դասարանը լիքն էր փոքրիկ տղաներով ու աղջիկներով: Առաջվա պես ինչ-որ օտարոտի ու սրտնեղիչ հոտ էր գալիս: 

    Նա լսում էր, թե ոնց է ուսուցչուհին անունները տալիս՝ Չարլզ, Օլվին, Էրնըստ, Նորման, Բետտի, Հաննա, Ջուլիետ, Վիոլա, Պոլլի:

    Նա ուշադիր լսում էր, և ահա միսս Բիննին ասաց.

    — Հաննա Վինտեր, այդ ի՞նչ ես ծամում:

    Ջիմը տեսավ, թե ոնց Հաննա Վինտերը կարմրեց: Հաննա Վինտերն իսկույն դուր եկավ նրան:

    — Ծամոն,- ասաց Հաննան:

    — Գցիր աղբարկղը:

    — Ջիմը տեսավ, թե ոնց փոքրիկ աղջիկը գնաց դեպի դռան մոտի անկյունը, ծամոնը հանեց բերանից ու գցեց աղբարկղը:

    Նա լսեց, թե ինչպես միսս Բիննին ասաց.

    — Էռնըստ Հասկին, իսկ դու ի՞նչ ես ծամում:

    — Ծամոն,- ասաց Էրնըստը:

    Էրնըստը իսկույն դուր եկավ Ջիմին:

    Նրանք հանդիպեցին դպրոցի բակում, և Էրնըստը զանազան զվարճալի բաներ սովորեցրեց Ջիմին:

    Էմին նախասենյակում սպասում էր դասերը վերջանալուն: Նա մռայլ կիտել էր հոնքերը և չարացած էր ամենքի դեմ, մինչև որ տեսավ Ջիմին: Նրան ապշեցրեց, որ տղան բնավ չի փոխվել, որ նա ողջ առողջ է, ոչ ոքի չի սպանել ու չի հաշմել նրան: Դպրոցը և այն ամենը, ինչ կապված էր դրա հետ, մահու չափ վախեցնում էր Էմիին: Նա բռնեց տղայի ձեռքը և դուրս եկավ դպրոցից հպարտ ու բարկացած:

    Ջիմն ասաց.

    — Հինգ ու մեկը ինչքա՞ն կանի:

    — Վեց:

    — Երեսիդ մուր քսվեց:

    Ընթրիքի ժամանակ հայրը լուռ նստել էր:

    — Հինգն ու մեկը ինչքա՞ն կանի,- ասաց տղան:

    — Վեց,- ասաց հայրը:

    — Երեսիդ մուր քսվեց,- ասաց Ջիմը:

    Առավոտյան նա հորից  հինգ սենթ խնդրեց:

    — Փողն ինչիդ է հարկավոր,- հարցրեց հայրը:

    — Ծամոնի համար,- ասաց տղան:

    Երրորդ մաս

    Հայրը մի հինգսենթանոց տվեց նրան: Դպրոց գնալիս Ջիմը կանգ առավ միսիս Ռայլի կրպակի մոտ և մի տուփ «Անանուխի» ծամոն առավ:

    — Ուզո՞ւմ ես մի հատ,- հարցրեց նա Էմիին:

    — Իսկ դու ուզո՞ւմ ես տալ,- ասաց տնտեսուհին:

    Ջիմը մտածեց ու ասաց.

    — Այո:

    — Դու ինձ սիրո՞ւմ ես:

    — Սիրում եմ,- ասաց Ջիմը: — Իսկ դո՞ւ ինձ:

    — Այո,- ասաց տնտեսուհին: — Դպրոցը քեզ դո՞ւր է գալիս:

    Ջիմը հաստատ ասել չէր կարող, միայն գիտեր, որ ծամոնի խաղն իրեն դուր է գալիս: Հաննա Վինտերն էլ: Էրնըստ Հասկինը նույնպես:

    — Չգիտեմ,- ասաց նա:

    — Երգեր երգո՞ւմ եք,- ասաց տնտեսուհին:

    — Չէ, չենք երգում:

    — Իսկ խաղեր խաղո՞ւմ եք:

    — Խաղում ենք: Միայն ոչ թե դպրոցում, այլ բակում:

    Ծամոնի խաղն անչափ դուր էր եկել նրան:

    Միսս Բիննին ասաց.

    — Ջիմ այդ ի՞նչ ես ծամում:

    «Հա-հա-հա»,- մտածեց նա և ասաց.

    — Ծամոն:

    Նա գնաց դեպի աղբարկղն ու վերադարձավ իր տեղը. Հաննա Վինտերը նայում էր նրան, Էրնըստ Հասկինը նույնպես: Դպրոցում եղածի լավն էլ հենց այդ էր:

    Իսկ հետո ավելի ևս լավ եղավ:

    — Էրնըստ Հասկին,- բղավեց նա դպրոցի բակում,- այդ ի՞նչ ես ծամում:

    — Հում փղի միս,- ասաց Էրնըստը: -Ջիմ Դևի, այդ ի՞նչ ես ծամում: Ջիմմն ուզեց որևէ ծիծաղելի բան մտածել, բայց չկարողացավ:

    — Ծամոն,- ասաց նա:

    Եվ Էրնըստ Հասկինը ավելի բարձր ծիծաղեց, քան Ջիմը, երբ ինքը խոսեց հում փղի մսի մասին:

    Ինչ էլ պատասխանեիր. մեկ է, ծիծաղելի էր ստացվում:

    Բակից վերադառնալիս Ջիմը նախասրահում տեսավ Հաննա Վինտերին:

    — Հաննա Վինտեր,- ասաց նա,- այդ ի՞նչ ես ծամում շարունակ:

    Աղջիկը շփոթվեց: Նա ուզում էր մի հաջող սրամիտ պատասխան տալ, այնպես որ երևա, թե որքան հաճելի է, որ Ջիմն իրեն անուն-ազգանունով կանչեց և ծիծաղելի հարց տվեց, տնազելով ուսուցչուհուն, բայց չկարողացավ ոչինչ մտածել, որովհետև արդեն համարյա դասարանի դռանն էին, և նա ժամանակ չունեցավ:

    — Տուտտի-ֆրուտտի,- շտապով ասաց նա:

    Ջիմին թվաց, թե երբեք այդպիսի հոյակապ խոսք չէր լսել, և ամբողջ օրը կրկնում էր ինքն իրեն:

    — Տուտտի-ֆրուտտի,- ասաց նա տնտեսուհուն տան ճամփին:

    — Էմի Լարսոն,- ասաց նա,- այդ ի՞նչ եք ծամում:

    Ընթրիքի ժամին Ջիմն այդ ամենը պատմեց հորը:

    Նա ասաց.

    — Չորս կողմ ավազ, մեջը ակ: Էդ ի՞նչ եղավ:

    — Չգիտեմ,- ասաց հայրը: — Ի՞նչ է:

    — Ավազակ,- ասաց տղան:

    Տնտեսուհին հիացած էր:

    — Ավազակ,- ասաց Ջիմը: — Տուտտի-ֆրուտտի:

    — Իսկ դա ի՞նչ է,- հարցրեց հայրը:

    — Ծամոն,- ասաց Ջիմը: — Ծամոնի մի տեսակ, որ ծամում է Հաննա Վինտերը:

    — Ո՞վ է այդ Հաննա Վինտերը,- ասաց հայրը:

    — Մեր դասարանցի է,- ասաց Ջիմը:

    — Օ՜,- ասաց հայրը:

    Ընթրիքից հետո Ջիմը պառկեց հատակին, վերցնելով իր կարմրակապտա-դեղնավուն փոքրիկ հոլը, որը պտտեցնելիս բզզում էր: «Ամեն ինչ կարգին է»,- մտածում էր Ջիմը: Ճիշտ է, դպրոցում նա դեռևս տխրում էր, բայց ծամոնի խաղը ծիծաղելի էր, իսկ Հաննա Վինտերը շատ լավիկն էր: «Հում փղի միս»,- հանկարծ հիացմունքով հիշեց նա:

    — Հում փղի միս,- բարձրաձայն  ասաց նա հորը, որը երեկոյան թերթն էր կարդում:

    Հայրը ծալեց թերթն ու նստեց հատակին նրա մոտ: Տնտեսուհին  նրանց տեսավ կողք-կողքի նստած և չգիտես ինչու՝ նրա աչքերում արցունքներ երևացին:

    Կարդա՛ Վիլյամ Սարոյանի «Առաջին օրը դպրոցում» պատմվածքն ամբողջությամբ։

    • Համառոտ պատմի՛ր այս պատմվածքը:

    Այս պատմությունը մի տղայի մասին է, որը առաջին անգամ պետք է գնար դպրոց։ Նա չէր ուզում գնալ, բայց երբ առաջին օրը գնաց նա հասկացավ, որ իրեն դուր է գալիս դպրոցում և նա ընկերներ ունեցավ։

    • Ինչպիսի՞ վերաբերմունք ուներ Էմին Ջիմի հանդեպ:

    Նա սիրում եր Ջիմին։

    • Ի՞նչ էր մտածում Ջիմը՝

    ա) մինչ դպրոց գնալը, – ոնց դպրոց չգնա

    բ) հետո: – ինչ ասի որ ինքը ծամում է

    4.Բնութագրի՛ր հորը:

    Նա բարի էր և շատ սիրում եր Ջիմին։

    5.Քո կարծիքով, ինչպիսի՞ն էր միսս Բիննին: Համեմատի՛ր նրան քո ուսուցիչների հետ:

    Միսս Բիննին չարեր և ինքնա հավան

    6.Ի՞նչ ես կարծում, ինչպե՞ս կընթանան Ջիմի գործերը դպրոցում:

    Ջիմը շատ ընկերներ կունենա, շատ լավ կսկսի սովորել։

    7.Գրավոր պատմի՛ր դպրոցում քո առաջին օրվա մասին:

    Որ ես առաջին անգամ եկա դպրոց ես ունեցա 2 ընկեր։ Ինձ այն տեղ դուր եկավ, որ դասերը վերջանում էին ես գնում էի երկարօրիյա։

    1. Գրի՛ր, թե ինչն է ուրախացնում, ինչն է տխրեցնում քեզ դպրոցում:

    Ինձ ուրախացնում է, որ սովորական դասերը շատ ավելի հետաքրքիր են, շատ հեշտ է լավ ընկերներ գտնել և շատ լավ դասատուներ են։ Չուրախացնող բան չկա։

    Բնական թվեր բազմապատկան տեղափոխական և զուգորդական օրենքները: Դասարանական և տնային աշխատանքներ

    Բազմապատկման տեղափոխական օրենքը՝

    Արտադրիչների տեղերը փոխելիս արտադրյալը չի փոխվում։

    Օրինակ՝

    87‧33=33‧87=2871

    Բազմապատկման զուգորդական օրենքը՝

    Երկու թվերի արտադրյալը երրորդ թվով բազմապատկելու արդյունքը կարելի է ստանալ՝ առաջին թիվը երկրորդ և երրորդ թվերի արտադրյալով բազմապատկելով։

    Օրինակ՝

    (27‧5)‧6=27‧(5 ‧6)=810

    Դասարանական առաջադրանքներ

    1 Ստուգե՛ք հավասարությունը՝ կատարելով բազմապատկումը։ (բազմապատկումը կատարի՛ր paint ծրագրում)

    • 87∙9=9∙87 = 783
    • 25∙33=33∙25 = 825
    • 192∙16=16∙192 = 3072
    • 24∙543=543∙24=13032

    2․ Ստուգե՛ք հավասարությունը:

     (բազմապատկումը կատարի՛ր paint ծրագրում)

    • (8∙3) ∙5=8∙(3∙5)=120
    • (2∙18) ∙4=2∙(18∙4)= 144
    • 11∙(8∙9)=(11∙8) ∙9 = 792
    • 27∙(5∙6)=(27∙5) ∙6=810

    3. Կիրառելով բազմապատկման զուգորդական օրենքը հաշվել առավել հարմար եղանակով:

    • 3∙4∙5=4x5x3=60
    • 25∙4∙7=700
    • 20∙10∙17=3400
    • 38∙24∙5=5x24x38=4560

    4. Կիրառելով բազմապատկման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները հաշվել առավել հարմար եղանակով:

    4∙25∙138= 13800

    2∙14∙25∙5= 25x5x2x14=3500

    6∙4∙5∙20=5x20x4x6=2400

    5. Հաշվե՛ք գումարը՝ գումարումը փոխարինելով բազմապատկումով՝

    • 290+290+290+290+290+290+290+290+290= 290×9=2610
    • 2388+2388+2388=2388×3= 7164

    6. Գործվածքի՝ 36մ երկարություն ունեցող կտորից կարել են 12միանման թիկնոց։ Քանի՞ մետր գործվածք է անհրաժեշտ 15 այդպիսի թիկնոց կարելու համար։

    36 : 12 = 3մ

    3 x 15 = 45թ

    Տնային առաջադրանքներ

    1 Ստուգե՛ք հավասարությունը՝ կատարելով բազմապատկումը: (բազմապատկումը կատարի՛ր paint ծրագրում)

    • 15∙18=18∙15=270
    • 24∙12=12∙24=288
    • 21∙44=44∙21=924

    2 Կիրառելով բազմապատկման զուգորդական օրենքը հաշվել առավել հարմար եղանակով:

    • 72∙6∙0=6x0x72=0
    • 15∙4∙11=660
    • 30‧40‧5=5x40x30=6000
    • 38‧24‧50=50x24x38=45600

    3. Կիրառելով բազմապատկման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները հաշվել առավել հարմար եղանակով:

    • ●       8∙3∙5= 5x8x3=120
    • 11∙2∙30∙5=5x2x11x30=3300
    • 17∙8∙4∙5= 5x4x8x17=1280

    4. Հաշվե՛ք գումարը՝ գումարումը փոխարինելով բազմապատկումով՝

    • 27+27+27+27+27+27+27=27×7=189
    • 104+104+104+104+104+104+104 = 104×7=728

     Բնական թվերի  գումարման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները: Տնային և դասարանական աշխատանք

    Գումարվող թվերը կոչվում են գումարելիներ, իսկ գումարման արդյունքը՝ գումար։

    Բնական թվերի գումարման տեղափոխական օրենք

    Գումարելիների տեղերը փոխանակելիս գումարը չի փոխվում։ 

    Բնական թվերի գումարման զուգորդական օրենքը

    Եթե երկու թվերի գումարին գումարվում է երրորդ թիվը, արդյունքը հավասար կլինի այն թվին, որը ստացվում է, եթե առաջին թվին գումարվում է երկրորդ և երրորդ թվերի գումարը։

    Դասարանական առաջադրանքներ

    1 Գտե՛ք առաջին երեք կարգային միավորների գումարը։1+2+3=6

    2 Գտե՛ք ամենամեծ եռանիշ թվի և ամենափոքր քառանիշ թվի գումարը։999+1000=1999

    3Կիրառելով գումարման տեղափոխական օրենքը՝ հաշվել առավել հարմար եղանակով։

    1. 150+200+250= 150 + 250 + 200 = 600
    2. 796+100+4+250= 796 + 4 + 100 + 250 = 1150
    3. 38000+6550+2000 = 3800 + 2000 + 6550 = 46550

    4․ Կիրառելով գումարման զուգորդական օրենքից՝ հաշվեք առավել հարմար եղանակով։

    • 39+13+87 =13+87+39=139
    • 196+17+283= 17+283+196=486
    • 1032+968+255= 1032+968+255=2255

    5. Կիրառելով գումարման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները՝ հաշվեք առավել հարմար եղանակով։

    • 64+18+36=64+36+18=108
    • 393+8+92+107=393+107+8==600
    • 2059+2311+441+689+14=2059+441+2311+689=5514

    6․ Մեքենան առաջին օրն անցել է 115կմ, երկրորդ օրը՝ 15կմ-ով ավելի։ Երրորդ օրը մեքենան անցել է 10կմ-ով ավելի, քան առաջին երկու օրում։ Ընդամենը քանի՞ կիլոմետր է անցել մեքենան երեք օրում։115+15 =130, 130 + 115 = 245, 245 + 10 = 255, 115 + 130 + 255 = 500

    7․Հինգ միանման աթոռակներն արժեն 18000 դրամ։ Ինչքա՞ն պետք է վճարել 12 այդպիսի աթոռակների համար։ 18000 : 5 = 3600, 3600 x 12 = 43200

    Տնային առաջադրանքներ

    1․ Գտե՛ք ամենափոքր հնգանիշ թվի և ամենամեծ երկնիշ թվի գումարը։ 10000 + 99 = 10099

    2․ Գրե՛ք որևէ երկու եռանիշ թիվ, որոնց գումարը եռանիշ է, և երկու եռանիշ թիվ, որոնց գումարը քառանիշ է։

    100 + 200 = 300

    999 + 300 = 1299

    3․ Կիրառելով գումարման տեղափոխական օրենքը հաշվել առավել հարմար եղանակով։

    • 6480+224+500+20 = 6480 + 20 + 500 + 224 = 7224
    • 12000+6214+8000= 12000 + 8000 + 6214 = 26214
    • 7480+364+500+20= 7480 + 20 + 500 + 364 = 8364

    4․ Կիրառելով գումարման զուգորդական օրենքից՝ հաշվեք առավել հարմար եղանակով։

    • 57+60+40 = 60 + 40 + 57 = 157
    • 101+999+1001 = 1001 + 999 + 101 = 2101
    • 333+6667+1992 = 6667 + 333 + 1992 = 8992

    5. Կիրառելով գումարման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները՝ հաշվեք առավել հարմար եղանակով։

    • 276+9+24+91 = 276 + 24 + 91 + 9 = 400
    • 1035+49+465+101 = 1035 + 465 + 49 + 101 = 1650
    • 654+17+346+250+750 = 654 + 346 + 250 + 750 + 17 = 2017

    Домашнее задание 17.09.2021

    Часто в середине сентебря после моросящих дней ноступает кароткая пора солнечных деньков. Затихает ветер лазурное небо снова становится без облачным и высоким. В яркие золотые наряды одеты осенние деревя. У этих сентябрских дней есть особое название: «бабие лето».  В старину в это время деревенскийе жители заканчивали полевые роботы. В погожие в дни теплые дни осеньи женщины могли заниматся боле легкими домашними делами или просто отдахнуть на завалинке и погрется на солнышке.  По этому ясные дни начало осеньи наши предки и стали называть бабие лето.

    житель

    женщина

    предки

    Առաջին օրը դպրոցում: Վիլյամ Սարոյան

    Առաջին մաս

    Ջիմ անունով մի փոքրիկ տղա, բժիշկ Լուի Դևիի անդրանիկ ու միակ որդին, առաջին անգամ դպրոց գնաց: Նրա հայրը ֆրանսիացի էր, քառասնամյա թիկնեղ մի տղամարդ, որի պատանեկության տարիներն անցել էին աղքատության, ձախորդությունների ու փառամոլ երազանքների մեջ: Ջիմի մայրը մեռել էր տղայի ծնվելու ժամանակ, և միակ կինը, որին մտերիմ էր, շվեդուհի Էմին էր՝ իրենց տնտեսուհին:

    Հենց նա էլ Ջիմին տոնական զգեստ հագցրեց ու տարավ դպրոց: Ջիմը սիրում էր Էմիին, բայց դադարեց սիրելուց, որովհետև նա իրեն դպրոց էր տանում: Ջիմն այդպես էլ ասաց նրան: Ամբողջ ճանապարհին նա այդ էր կրկնում:

    — Ես քեզ չեմ սիրում,- ասում էր նա,- Էլ չեմ սիրում քեզ:

    — Իսկ ես քեզ սիրում եմ,- պատասխանում էր տնտեսուհին:

    — Բա էլ ինչո՞ւ ես ինձ դպրոց տանում:

    Նա առաջ էլ էր զբոսնում Էմիի հետ, մի անգամ նույնիսկ կիրակնօրյա ցերեկային համերգ գնացին քաղաքային զբոսայգում, սակայն դպրոց գնալը բոլորովին այլ բան էր:

    — Ինչո՞ւ ես ինձ դպրոց տանում,- ասաց նա:

    — Բոլորն էլ պետք է դպրոց գնան,- ասաց տնտեսուհին:

    — Իսկ դու գնացե՞լ ես:

    — Չէ:

    — Բա ես ինչո՞ւ պիտի գնամ:

    — Այնտեղ քեզ դուր կգա,- ասաց տնտեսուհին:

    Ջիմը մի քանի քայլ լուռ անցավ, բռնած տնտեսուհու ձեռքից:

    — Ես քեզ չեմ սիրում,- ասաց նա: — Էլ չեմ սիրում:  

    — Իսկ ես քեզ սիրում եմ, ասաց տնտեսուհին:

    — Բա էլ ինչո՞ւ ես ինձ դպրոց տանում, նորից ասաց նա: — Ինչո՞ւ:

    Տնտեսուհին հասկանում էր, թե փոքրիկ տղայի համար որքան սարսափելի կարող է լինել առաջին անգամ դպրոց գնալը:

    — Այնտեղ քեզ դուր կգա,- ասաց նա: — Դու երևի երգեր կսովորես ու զանազան խաղեր կխաղաս:

    — Չեմ ուզում,- ասաց Ջիմը:

    — Ես ամեն օր կգամ քո ետևից,- ասաց տնտեսուհին:

    — Ես քեզ չեմ սիրում,- կրկնեց տղան:

    Տնտեսուհու սիրտը ցավում էր, որ տղան պետք է դպրոց գնա, բայց ինչ արած, նա պարտավոր էր գնալ:

    Դպրոցի շենքը երկուսին էլ մի տեսակ անճոռնի թվաց: Տնտեսուհին իրեն վատ զգաց, և երբ աստիճաններով վերև էին բարձրանում, հանկարծ ուզեց, որ տղան իսկապես դպրոց չգնար: Նախասրահներն ու դասասենյակները վախեցնում էին նրանց, այնտեղից ինչ-որ օտարոտի ու տհաճ հոտ էր գալիս:

    Տնօրեն միստր Բարբրը տղային դուր չեկավ: Էմին արհամարհանքով վերաբերեց նրան:

    — Ինչպե՞ս է ձեր որդու անունը,- ասաց միստր Բարբրը:

    — Սա բժիշկ Լուի Դևիի որդին է,- ասաց Էմին: — Անունը Ջիմ է: Ես բժիշկ Դևիի տանը աշխատում եմ իբրև տնտեսուհի:

    — Ջե՞յմս,- ասաց միստր Բարբրը:

    — Ոչ, Ջեյմս չէ,-ասաց Էմին: — Պարզապես Ջիմ:

    — Շատ լավ,- ասաց միստր Բարբրը: — Իսկ երկրորդ անուն ունի՞:

    — Ոչ,- ասաց Էմին: — Նա դեռ շատ փոքր է: Ուղղակի Ջիմ Դևի:

    — Շատ լավ,- ասաց միստր Բարբրը: — Մենք նրան կփորձենք առաջին դասարանում: Եթե գլուխ չհանի, կփոխադրենք մանկապարտեզ:

    — Բժիշկ Դևին ասաց՝ տալ նրան դպրոցի առաջին դասարան և ոչ թե մանկապարտեզ,- ասաց Էմին:

    — Շատ լավ,- ասաց միստր Բարբրը:

    Տնտեսուհին հասկանում էր, թե տղան ինչպես էր վախեցած, երբ նստեց աթոռին, դիրեկտորի առաջ, և ջանում էր զգացնել տալ, թե ինքը ինչպես է սիրում նրան և ինչպես է ցավում այս ամենի համար: Նա ուզում էր որևէ քնքուշ խոսք ասել տղային, բայց չգիտեր, թե ինչ: Եվ նա իրեն հպարտ զգաց, տեսնելով, թե Ջիմն ինչպիսի թեթևությամբ ցած թռավ աթոռից ու կանգնեց միստր Բարբրի կողքին, որպեսզի նրա հետ դասարան գնա:

    Տուն դառնալիս նա այնպես հպարտ էր տղայով, որ նույնիսկ արտասվեց:

    Օտարոտի – Ոչ սովորական, տարօրինակ

    անճոռնի – Այլանդակ, խիստ տգեղ, տձև

    փառամոլ – Փառքի հասնելու մոլի ձգտում ունեցող

    ձախորություն –  Ձախորդ լինելը, ձախորդի հատկությունը

    15.09.2021 Տնային աշխատանք

    13. Տրված բառերում ո՞ր տառերով (նշաններով) է գրվել է հնչյունը։

    Էջ, էի, էգ, էքսկուրսիա, կես, սեր, տեր, հավերժ, բազե, րոպե։

    14․ Տրված բառերում ո՞ր տառերով (նշաններով) է գրվել օ հնչյունը։

    Օր, օգուտ, օտար, օղակ, մորեխ, նոր, կտոր, սովորել, պահածո, երեկո, կինո։

    15. Տրված բառերում ե և ո տառերն ինչպե՞ս են կարդացվում։

    Ա․ Եղանակ, երազ, երամ, երկիր, երդում, եռալ, եղնիկ – յե

    Բ․ Ոզնի, ոդ, որս, ոսկոր, ոստ, որակ, ոտք – վօ

    16. Տրված բառերում և տառն ինչպե՞ս է կարդացվում։

    Ա․ Հարևան, Սևան, հևալ, տերև, կեղև, թև, սև – էվ

    Բ․ Նաև, թեև, և – յեվ

    Первый день занятий. Э. Успенский

    то случилось однажды.
       Это случилось однажды в шесть часов вечера.
       Это случилось однажды в шесть часов вечера в очень большом городе. В Москве.
       В одной газете было помещено объявление:

       Уважаемые товарищи люди!
       Если у вас есть знакомые клоуны из цирка или из жизни, передайте им, что на улице имени бабушки космонавта Антона Семенова открывается школа для клоунов. В ней клоунов будут учить чтению, письму и умению себя хорошо вести. Потом будет работа на телевидении или в лучших цирках страны. Ждем вас, дорогие клоуны.
       Ждем вас завтра.
       Приходите.

       Наутро у входа в школу выстроилась целая демонстрация клоунов. Были клоуны толстые и клоуны худые, клоуны белые и клоуны негритянские. Они шумели, кричали, прыгали и играли на разных музыкальных инструментах. На лейках, на скрипках, на арфах, на сковородках.
       На большой черной машине приехал очень важный гость — министр по обучению и развлечению.
       Тут из школы вышла строгая гражданка в очках и мужской зеленой шляпе. Она достала из портфеля доклад и прочла:
       — Дорогие клоуны, мы будем много работать.
       Тут часть демонстрации исчезла. Это были самые шумные клоуны.
       — Мы все станем делать зарядку!
       Еще часть демонстрации скрылась за углом. Это были толстые клоуны.
       — И будем как следует умываться!
       В этом месте сбежали негритянские клоуны. Они были вовсе не негритянские, а неумывайские.
       Клоунов осталось всего два. Юноша и девушка.
       Тогда на крыльцо вбежала совсем юная женщина — директор школы. Она сказала:
       — Что же вы делаете, Василиса Потаповна? Так вы всех учеников распугаете. Вы даже не сказали, что у нас есть живой уголок. Мы будем петь песни. Ходить в зоопарк. А так нам и школу открывать неудобно. Получается, что учителей больше, чем учеников.
       — Столько же, — возразила женщина в шляпе. Это была главная воспитательница школы. — Нас двое и их двое.
       — А дядя Шакир? Он же третий, — не согласилась директор школы.
       — Товарищ Шакир не учитель. Товарищ Шакир — дворник.
       — Значит, он может научить подметать. Значит, он тоже немного учитель. И получается, что нас больше…
       Слава богу, что тут подошел почтальон и принес телеграмму. Василиса Потаповна в зеленой шляпе прочла:

    ВСТРЕЧАЙТЕ МЕНЯ. Я УЖЕ ВЫЛЕТЕЛ.
    КЛОУН САНЯ ИЗ ТАЙГИ И ЕГО ВЕРНЫЙ ПОЛКАН.

       — Ничего не понимаю, — сказала она. — Почему он вылетел из тайги. И зачем? Раз он умеет писать телеграммы, ему нечего здесь делать.
       Тут вмешался обучательный мастер из машины:
       — Клоун Саня, наверное, охотник. Он живет в тайге. Полкан — его верная собака. Они вылетели к вам на самолете, чтобы учиться.
       — А как же он телеграмму написал, если он неграмотный? — продолжала спрашивать Василиса Потаповна.
       — Я думаю, он ее не писал, — объяснил министр, — он ее продиктовал по телефону. Прямо из тайги.
       Вдруг в небе появился самолет. От него отделились две точки, над которыми вспыхнули два парашюта. Это прилетели клоун Саня и верный Полкан.
       — Ура! — закричали все.

       Только Полкан оказался не верной собакой, а верной козой. Это была коза охотничья, служебная и сторожевая. Новой особой мичуринской породы. Она была еще ездовой и следопытной. Ее воспитал сам Саня в тайге при собачьем питомнике. Вы о ней еще узнаете.
       — Ну теперь все, — сказала директор. — Три ученика есть, можно открывать школу. Можно перерезать ленточку.
       Обычно это делает самый почетный гость. Таким гостем был министр по обучению и развлечению. И Василиса Потаповна подала ножницы ему.
       — Одну минуточку, — сказала девушка-директор. — Наша школа веселая, и открывать ее надо весело.
       Она сняла с головы косынку и завязала гостю глаза. И он пошел, щелкая ножницами. Вот министр поднялся по ступенькам. А у дверей стоял бородатый дворник товарищ Шакир.
       Чик!.. — щелкнули ножницы.
       И огромная борода дяди Шакира упала на пол. Стало видно много орденов на груди.
       Министр застеснялся, сел обратно в машину и уехал.
       Потом ножницы взяла Василиса Потаповна и отрезала у одного гражданина авоську с продуктами.
       Наконец клоун Наташа — самая молодая ученица — разрезала ленточку и Ирина Вадимовна пригласила всех в класс. Она сказала:
       — Я — Ирина Вадимовна. Я буду вас учить писать и читать. Вдобавок я — директор… Это, — тут она показала на зеленую шляпу, — Василиса Потаповна. Она — главный воспитатель. Будет вас учить хорошему поведению.
       Потом стали вставать клоуны.
       — Я — клоун Саня из тайги, — сказал клоун Саня из тайги. — Рядом со мной за партой сидит мой Полкан. Мы никогда не расстаемся. Полкан, голос!
       Полкан закричал:
       — Ме-е-е-е-е-е!
       — Надеюсь, вы спите не в одной кровати с Полканом? — спросила Ирина Вадимовна.
       — Нет. Он спит под кроватью.
       — Это прекрасно, что вы такие неразлучники. Но все-таки место Полкана во дворе или в живом уголке, а не за партой.

       Пришел дядя Шакир и привязал Полкана к колышку во дворе. Полкан был недоволен. И потом еще долго кричал в окошко.
       — Меня зовут Наташа, — сказала молоденькая Наташа. — Я хочу выступать по телевизору и сниматься в кино. Хочу стать самой знаменитой.
       — А меня зовут Шура, — сказал третий клоун. Он был очень рыжий. — Я немножко ненормальный. Я со сдвигом.
       Он сильно покраснел.
       — Интересно, интересно, — сказала Василиса Потаповна. — В чем же ваш сдвиг?
       — Если я о чем-то сильно подумаю, это сразу появляется. У меня такое свойство.
       Все задумались над таким свойством. А Ирина Вадимовна попросила:
       — Подумайте, пожалуйста, о мороженом. Чтобы оно было с кремом. В стаканчиках.
       Шура стал думать так сильно, что даже волосы у него на голове зашевелились. И уши тоже. Бац! И на столе перед ним появилась вазочка для мороженого. А в ней — две щетки. Одна зубная, другая сапожная. И два тюбика — черный и белый. С пастой для зубов и кремом для обуви.
       — Так я и знал! — воскликнул Шура. — Это все потому, что я сегодня зубы и ботинки не чистил.
       Наташа потрогала щетки. А клоун Саня взял Шуру под руку и отвел в сторону.
       — Я тут из тайги хотел кедровых шишек привезти десяток. Для подарков. Да позабыл в суматохе. Нельзя ли сделать так, чтобы у меня появилась хотя бы парочка? Зато самых здоровых.
       Шура сильно и глубоко задумался для товарища. Прямо глаза вытаращил. Хлоп! И на лбу у Сани выскочили две большие шишки! И что интересно — совсем не кедровые.
       — Ничего себе! — ахнул деловой Саня. — А я еще хотел фонарик попросить импортный. Сейчас бы я весь светился!
       — Кажется, все мы перезнакомились! — сказала Ирина Вадимовна.
       Но тут открылась дверь, и вошел еще один человек. Он был совершенно взрослый. Бритый, с галстуком и большим портфелем.
       — Я — товарищ Помидоров, — сказал он. — Прибыл на курсы повышения завхозов. Вот мои документы. Меня прислало руководство.
       — Ваше руководство ошиблось, — наставительно сказала главная воспитательница, — вам нужен соседний дом. Курсы повышения завхозов там. Это — школа для клоунов.
       — Руководство не может ошибаться! — возразил Помидоров.
       — Хорошо, оставайтесь, — разрешила директриса. — Садитесь на первую парту. Нам с вами будет интереснее. Начинаем первый урок.
       Но тут прозвенел звонок, и первый день занятий окончился.

    1. Дочитать рассказ «» Э. Успенского до конца.
    2. Напишите синонимы к данным словам: знаменитый-известный, появиться-показатся, молоденький-молодой, строгий-привередливый, возражать-спорить.
    3. Придумайте и запишите 3 предложения с любыми из этих антонимов.

    Известный – неизвестный. Я иду по неизвестной улице, Я вижу известного человека, Я увидел известную картину.

    1. Вставьте пропущенные буквы: шашка, лучший, парашут, цирк, живой уголок, самолет, космонавт.
    2. напишите однокоренные слова к словам охотничий – охота, охотник, верный – вера, верить, служебный – служба, сторожевой – сторож, ездовой – ездить, следопытный – след, следопыт.

    Տնային աշխատանք 14.09.2021

    • Մ. Գալշոյանի «Սպասում» պատմվածքը պատմի՛ր:
    • Նկարագրի՛ր, բնութագրի՛ր Կոմիտասին:

    Կոմիտասը բարի էր և մտածում էր աղքատ մարդկանց մասին։ Նա շատ ազնիվ էր և ամաչում էր ուրիշներից փող խնդրել։

    • Գրի՛ր շուրջբոլոր, անմիջնորդ, հանդարտ, ծածուկ, գոցել, բառերի հոմանիշները:

    շուրջբոլոր – շրջակայք

    անմիջնորդ – առանց միջնորդի

    հանդարտ – հանգիստ

    ծածուկ – թաքուն

    Գոցել – ծածկել

    • Բացատրի՛ր  գլուխ տալ, գլուխ ջարդել դարձվածքների իմաստը, գտի՛ր այլ դարձվածքներ գլուխ բառով:

    գլուխ տալ – Գլխի շարժումով ողջունել

    գլուխ ջարդել – Գլուխ կոտրել

    գլխի ընկնել – հասկանալ

    գլուխ գլխի – միասին

    Մուշեղ Գալշոյան. Սպասում

    Կոմիտասը ելավ հյուրանոցից, վերարկուի օձիքը բարձրացրեց, ձեռքերը խոթեց գրպանները և քայլեց արագ ու ճկուն: Դեկտեմբերի կեսն էր. Փարիզի փողոցներում վնգստում էր ցուրտը: Եվ փարիզեցիները դուռ ու լուսամուտ գոցել էին օրվա դեմ: Հատուկենտ էին անցորդները: Փողոցի շրջադարձում Կոմիտասը մի դրամապանակ նկատեց: Հնամաշ էր, պարունակությամբ աղքատ` եղած-չեղածը տասը ֆրանկ:
    «Խեղճ ու կրակ մեկն է կորցրել,- տխուր մտածեց նա և նայեց շուրջբոլորը,- էս ցուրտ օրվա ապրուստն է կորցրել` կորոնի, կդառնա, ետ կգա… Հիմա կգա»- համոզեց ինքն իրեն և նայեց ժամացույցին. 12-ին քառորդ էր պակաս, իսկ 12-ին Մարգարիտի մոտ ճաշի էր հրավիրված:
    «Մի քիչ սպասեմ», – որոշեց ու հանդարտ սկսեց քայլել` փողոցի շրջադարձն ու ետ, շրջադարձն ու ետ, ուշադիր` փողոցով անցնող հատուկենտ անցորդներին: Եվ համոզված էր, որ կգա նա, ու ինքն անմիջնորդ կճանաչի նրան:
    «Տխուր բան է օրվա ապրուստ չունենալը»,- մտածեց Կոմիտասը:
    Հիշեց Բեռլինը:


    1896 թվականին էր, էլի ձմեռ, Բեռլինի բարձրագույն երաժշտանոցում ուսանելու առաջին ձմեռն էր… Բարերարի ուղարկած ամսական թոշակը վերջացել էր, սպասում էր հաջորդին ու` չկար: Եվ դուրս էր եկել մի ծանոթից պարտք խնդրելու, բայց ինքնասիրությունը թույլ չէր տալիս բախել դուռը` հացի համար դրամ խնդրել, ու սոված չափչփում էր Բեռլինի փողոցները: Հանկարծ ոտքերի մոտ նշմարեց կես մարկ, վերցրեց ու ավելի շվարեց` ի՞նչ անել, կես մարկով ոչ կարող ես պանդոկ մտնել, ոչ` խանութ:
    Ու այդ կես մարկով վիճակախաղի տոմս գնեց և շահեց հարյուր մարկ:
    Հետո աչքերում շողաց մի կարևոր միտք, և նա ուրախացավ, որ դրամապանակի տերը դեռ չի հայտնվել, լավ է որ չի եկել, թե չէ արդեն ուշ կլիներ, շատ ուշ: Եվ նա գրպանից հանեց հարյուր ֆրանկ, ճիշտ` հարյուր, շտապ բացեց դրամապանակը և հարյուր ֆրանկը ծրարեց դրամապանակի խորքում, տասը ֆրանկի տակ: Ապա ժպտաց, ձեռքերը շփեց իրար, խոր շունչ քաշեց, հին ու ծանր պարտքերից ազատվողի պես հանգիստ շնչեց ու շնչի հետ հանկարծ հասկացավ, որ տասը տարի առաջ վիճակախաղով շահած հարյուր մարկը հոգու խորքում, իրենից էլ ծածուկ, պարտք է համարել:
    «Ինչո՞ւ,- փորձեց հասկանալ,- ինչո՞ւ պարտք»:
    «Որովհետև հարյուր մարդ այդ վիճակախաղում հուսախաբ եղավ, իսկ ես շահեցի, սեփականացրի հարյուր մարդու հարյուր մարկը»:«Ուշացավ»,- ասաց և` այնպիսի տոնով, կարծես պատահական ու իրեն անծանոթ մեկի չէր սպասում, այլ բարեկամի, որի հետ նախապես պայմանավորվածություն ուներ հանդիպելու հենց այնտեղ` փողոցի շրջադարձում, հենց այդ ժամին, միայն թե, չգիտես ինչու, ուշանում է, չի գալիս… Բայց անպայման կգա, և ինքը պետք է սպասի, պարտավոր է:
    «Գուցե գլխի էլ չէ, որ դրամապանակը կորցրել է: Կիմանա, կգա, ցուրտ է, շուտ գար»: Ձմռան այդ օրն աշխարհում միլիոն ու մեկ մարդ հյուրընկալ է, միլիոն ու մեկ ճաշի հրավեր ունի (միլիոն ու մեկերորդը` ինքը Կոմիտասը), միլիոն ու մեկ մարդ համերգ ու թատրոնի տոմս է գնել, միլիոն ու մեկ մարդ աշխատում է, միլիոն ու մեկ մարդ մտածում, գլուխ է ջարդում, միլիոն ու մեկ մարդ մեռնում է, միլիոն ու մեկ մարդ ծնվում է… Ձմռան այդ օր ու ժամին աշխարհում մի մարդ, մեկը, միայն մեկը, ձմռանաշունչ փողոցում անծանոթի է սպասում – վերադարձնելու նրա կորուստը` տասը ֆրանկ: Հենց գար տերը, և ինքը դրամապանակը հանձներ նրան ու շարունակեր Մարգարիտենց տան ճամփեն, կդառնար միլիոն ու մեկերորդ ճաշի հրավիրվածը: Ու եկավ նա…
    Դեռատի կին էր` այր մարդու բաճկոնով, այր մարդու ոտնամաններով: Դեռատի կնոջ աչքերում բողոք կար, և հույսը լացի պես կախվել էր շուրթերից ու դողում էր:
    —  Մադմուազել, դուք որևէ բան կորցրե՞լ եք:
    — Այո՛… դրամապանակս եմ կորցրել,- ասաց ցածրաձայն:
    Կոմիտասը ձեռքը տարավ գրպանը:
    — Ահավասիկ: Վերցրեք,- տխուր ժպտաց,- իսկ ինչո՞ւ ուշացաք:- Աղջիկը թույլ մեկնեց ձեռքը, դրամապանակն առավ, դողացող մատներով փորձեց բացել: Դա ակամա մղում էր, պահի հետ կապ չունեցող: Կոմիտասն ափերի մեջ առավ նրա ձեռքերը:
    — Բացել պետք չէ,- ասաց և ինքն իր համար ավելացրեց,- ցուրտ է…
    Հետո ձեռքերը գրպանեց, թեթև խոնարհում արավ:
    — Վաղը երեկոյան հայկական եկեղեցում հայկական նվագահանդես կա: Ձեզ հրավիրում եմ: Անպատճառ եկեք: Ցտեսություն:
    Եվ նորեն գլուխ տվեց ու գնաց:

    վնգստալ – Խղճալի ձայնով կաղկանձել

    Գոցել – փձակել

    շվարել – շփոթվել

    դեռատի – Մատաղահաս, նոր հասանացող

    ահավասիկ – Ահա՝ այս՝ այդ՝ այն